1. Skip to Menu
  2. Skip to Content
  3. Skip to Footer
Giriş Kayıt

GİRİŞ YAP

Username
Şifre *
Beni hatırla

YENİ HESAP EKLE

(*) ile işaretli alanlar zorunludur .
Name
Username
Şifre *
Şifre Doğrula *
Email *
Email Doğrulal *
Captcha *

Habercilikte Yeni Arayışlar Ve Hak Haberciliği

Medya ve özelde de gazeteciliğe/haberciliğe liberal demokrasilerin işleyişin için atfedilen hayati rol bir süredir tartışılmaktadır. Medyada yaşanan tekelleşme, doğru düşünceye, düşüncelerin serbest pazarında ulaşılabileceğini savunan liberal görüşü sorunlu hale getirmiştir. Çünkü düşünceler serbest bir pazarda dolaşma imkanını çoktan yitirmiş, haber ve bilgi tekelleri oluşmuştur. Bu yazıda medyanın geldiği bu noktada haberciliğin yeniden demokrasiyi besleyen temel alanlardan birisi haline gelebilmesi için ortaya konan farklı yaklaşımlar ele alınmıştır. Liberal yaklaşımın tam karşısında konumlanan eleştirel perspektif içinde dile getirilen barış gazeteciliği ve hak haberciliği kavramları açıklanmaya çalışılmıştır.

LİBERAL DEMOKRASİ VE HABERCİLİĞİN SORGULANMASI 

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından 1990’lı yıllar, kimi çevrelerce kapitalizmin mutlak zaferinin ilan edildiği yıllar olduğu kadar, liberal demokrasinin mevcut süreçlerinin de sorgulandığı yıllar olmuştur. Bir yandan liberal ekonomiye geçiş yapmaya çalışan Bağımsız Devletler ve Doğu Avrupa ülkeleri batıyı kendilerine model alırken, bir yandan da aslında bu modelin demokrasiyi ne kadar sağladığı da tartışılıyordu. Bu sorgulama süreci, liberal demokrasinin vazgeçilmez bir parçası olarak değerlendirilen gazetecilik ve daha genel anlamda medyanın rol ve işlevlerinin de sorgulanması sonucunu doğurdu. Habercilik, hem medyanın ekonomik yapısı, hem de habercilik pratikleri açısından yeniden masaya yatırıldı.

Liberal görüşün savunduğu gibi, doğru düşünceye düşüncelerin serbest pazarı içinde ulaşabilmek mümkün müydü? Yoksa gittikçe yoğunlaşan tekelci sistem içinde düşüncelerin serbestçe dolaşımı zaten mümkün değil miydi? Ekonomi-politik yaklaşımlar bu sorular ışığında medyanın ekonomik yapısının, haberciliğe yansımalarını tartışmaktaydı. Liberal yaklaşıma göre kitle iletişim araçlarının özel mülkiyet elinde bulunması ve siyasal iktidar tarafından bu araçların doğrudan baskı altında tutulmaması, iletişim özgürlüğünün temel ve yeter şartlarıdır. Ancak zamanla medyada yaşanan tekelleşme, düşüncelerin pazarda serbestçe dolaşımı ilkesini geçersiz kılar, haber ve bilgi tekelleri oluşmasına neden olur. Böylece liberal yaklaşımın gazeteciliğe yüklediği işlevler de tartışmalı hale gelir.

Haberciliğin içine düştüğü bu durum, liberal yaklaşıma hem içeriden, hem de dışarıdan eleştirileri beraberinde getirir. Yine liberal yaklaşım içinde kalınarak üretilen düzeltme çabaları, Avrupa’da “kamu hizmeti”, ABD’de ise “toplumsal sorumluluk kuramı” adı altında karşımıza çıkmaktadır. Bu düşünceye göre haberciler her şeyden önce bir kamu hizmeti yapmaktadırlar ve kamunun çıkarlarını ön planda tutarlar (Uzun, 2006: 636). Bu hizmetin iyi bir biçimde yerine getirilebilmesi için de habercilerin, bazı profesyonellik ilkelerine bağlı kalmaları gerekir. Başka bir ifadeyle, pazarın koşulları, düşüncelerin serbestçe dolaşımını kısıtlayıcı bir işlev görse de gazetecinin/habercinin profesyonel bir sorumluluk içinde olması bu kısıtlamayı ortadan kaldırmanın bir aracı olabilir. ‘Profesyonel sorumluluk’ ideolojisi, aslında liberal yaklaşıma bir eleştiri getirmekten çok, piyasanın işleyişini eleştirmektedir. Önerdiği çözüm ise Curran’ın da işaret ettiği gibi yapısal bir reform yapmadan, medyanın demokratik rolünün onarılmasına yöneliktir. “Haberin aktarılmasında sansasyona ve önemsizleştirmeye dönük pazar baskılarının, bilgilendirmeye bağlılıkla ortadan kaldırılabileceği düşünülür” (1997:169).

Haberciliğin temel vurgusu özgürlüklerden, habercilerin sorumluluğuna kaymıştır. Habercilikte standart değerler belirlenmesi, haber değeri kriterlerinden haber yazımına, haberin sunumuna kadar her alanda belirli kriterler saptanmış olması, haberciliği kamuya ya da topluma karşı sorumlu kılmanın yoludur. Profesyonel sorumluluk modeli, elde edilen bilgileri doğrulamada, farklı kaynaklara yer vermede ve muhalif yorumlamaları aktarmada belli kuralların benimsenmesini önerir. Medyada etik üzerine yapılan çalışmaların büyük bölümü de haberciliği belli standartlara bağla çabasının ürünleridir. Ancak bu çabalar, medyanın ekonomi-politik yapısını, medya-iktidar/ideoloji ilişkisini tartışma dışı bıraktıkları için buz dağının görünen kısmını düzeltmeye çalışmaktan öte sonuçlar doğurmamaktadır.

Liberal yaklaşıma dışarıdan gelen eleştiriler ise, yaklaşımın basın özgürlüğünün temel kriteri olarak gördüğü kitle iletişim araçlarının özel mülkiyet elinde bulunması düşüncesinden başlayarak, profesyonellik ideolojisini de sorgularlar. Kitle iletişim araçlarının kar amacı güden özel şirketlerin elinde olması, medyanın özgürlüğünü sağlamaktan çok, onu piyasanın baskısı altına sokmuştur. Tiraj/rating kaygısı, reklam verenlerin baskısı, siyasal iktidarla olan ilişkiler basın özgürlüğünün önündeki temel engeller olarak durmaktadır. ‘Profesyonel sorumluluk’ ideolojisi ise bütün bu yapının sorumluluğunu habercilerin üzerine yüklemekte, haberde yanlılık/taraflılığı habercinin kasıtlı manipülasyon çabasına indirgemektedir. Oysa ki haberciler ‘doğru’ ve ‘dürüst’ habercilik yapmayı ilke edinse bile medyanın yapısı ve hatta profesyonellik ilkelerinin kendisi bir yanlılığa neden olmaktadır. Liberal görüşe dayanan etik çalışmalarının büyük bölümünde olduğu gibi, ‘iyi’, ‘doğru’ haberin kriterlerini, kurallarını belirlemeye çalışmak, öncelikle şu düşünceleri ön kabul olarak almak demektir;

1- “iyi”, “doğru”, “gerçek” haber diye mutlak kavramların olabileceği,
2- Yine bu kavramlara karşılık gelecek haber üretiminin de mümkün  olabileceği,
3- Basın Ahlak İlkeleri’nin, “doğru”, “dürüst” bir gazeteciliğin yegane sağlayıcısı oldukları…

Eleştirel yaklaşım, haberin ‘gerçek’in kendisi olduğu düşüncesini reddeder. Haber, gerçeğin yeniden inşasıdır. Dolayısıyla ‘gerçeği’ olduğu gibi yansıtan bir haber biçiminden söz edilemez. Ayrıca habercinin tarafsız olabileceği düşüncesini de reddeder. Habercinin de bir ideolojisi vardır ve haber, her şey önce dili kullandığı için önce toplumdaki baskın ideolojiden, sonra da habercinin ideolojisinden bağımsız olamaz. Habercilikte standart kurallar, haberi ‘doğru’ ve ‘tarafsız’ kılmaz. Aksine bu kurallar, değerler ya da kriterler, haberdeki yanlılığı gizlemenin araçlarına dönüşmüştür.

Her gün meydana gelen yüzlerce olaydan hangilerinin haber olarak seçileceğini belirleyen haber değeri kriterleri, hangi konuda kimin görüşüne başvurulacağını belirleyen ‘akredite haber kaynağı’ tanımı, haberlerin manşette ya da iç sayfalarda değerlendirilmesini sağlayan ‘öncelik sıralaması’ ya da hiyerarşisi, tekelci piyasa koşulları içinde işleyen bir medya ortamında biçimlenmiştir. Bu kriterlerin bir sonucu olarak haber metinleri, ekonomik ve siyasal iktidarı ve egemen söylemi yeniden üreten metinlerdir. Haberler, söylem seçkinlerinin görüşlerine başvurularak oluşturulur ve onların iktidarı yeniden kurulur. Ekonomik ve siyasal güce sahip olmayan (kadınlar, çocuklar, yoksullar, işçiler, engelliler ya da muhalifler) medyada ancak olumsuz biçimde haber olurlar. Yoksullukları nedeniyle muhtaç duruma düştüklerinde, cinayete kurban gittikleri ya da istismar edildiklerinde haber bültenleri ya da gazete sayfalarında görünürler. Bu durumlar dışında görüşlerine çok az başvurulur. Hatta kurban olduklarında bile yaşadıkları mağduriyeti kendi dillerinden anlatmak imkanına sahip olamazlar. İşte bu nedenle haberin kendisinin –kasıtlı bir manipülasyon çabası olmasa da – yalnızca belli kesimlerin sesine kulak veren, yanlı ve dolayısıyla hak ihlalleri içeren metinler oldukları kabul edilmektedir.

Eleştirel yaklaşımın medyanın iktidar/ideolojiyle olan ilişkisi ve haber metinlerinin yapısal olarak yanlılık taşıyan metinler olduğuna ilişkin görüşleri, ideolojiyle ilgili çalışmaların da yoğunlaşmasıyla büyük ölçüde kabul görmüştür. Şimdi üzerinde durulan şey, haberde yapısal yanlılığa neden olan profesyonel haber pratiklerinin dönüştürülmesi çabasıdır. ‘Alternatif habercilik’, ‘hak haberciliği’, ‘barış gazeteciliği’ gibi isimler altında habercilikte yeni arayışlara tanık olunmaktadır.

HAK HABERCİLİĞİ

‘Hak haberciliği’ kavramına Bağımsız İletişim Ağı (BİA2)’nın isim babalığı/anneliği yaptığı söylenebilir (1). Farklı bir habercilik anlayışını tartışan BİA, geçtiğimiz yıl İletişim Fakültesi öğrencilerine “Hak Haberciliği” ödülleri vererek, haberci adaylarının bu konuda bilinçlenmesine öncülük etmeye çalıştı. Hak haberciliği kavramı öncelikle, medya metinlerinin ve özelde de haber metinlerinin hak ihlalleriyle dolu olduğu düşüncesinden yola çıkmaktadır. Haberciler, kendilerine öğretilen egemen haber üretme ‘stratejileri’ne bağlı kalarak haber yaptıklarında, -bu yapının kendisinden kaynaklı olarak- hak ihlallerine neden olurlar. Haber etiğine ilişkin kurallar da bu hak ihlallerini engellemek için yeterli değildir. Çünkü bu durum haberin, etik olup olmamasından daha farklı bir şeydir. Haber metinleri etik kuralları ihlal etmediği durumlarda da hak ihlallerine neden olabilmektedirler.

Örneğin son birkaç yıldır Batman’da yaşanan kadın ölümlerini, dokuz genç kızın intihar karşıtı eylemine kadar gündeme taşımamak bir hak ihlalidir. Haber değeri kriterleri açısından Batman’da yaşananlar, ölü sayısı ciddi rakamlara ulaşana kadar haber değeri taşımamıştır (2). Haberde kullanılan dil, farklılıkları ötekileştiren, ayrımcı bir dildir. Kadınlarla ilgili haberlerde bu ayrımcılığı açık biçimde görmek mümkündür. Haberlerde, kadınlar eğer fail konumundaysalar, metin içinde cinsiyetlerine yönelik bir vurgu neredeyse her zaman mevcuttur. “Kadın bakanın şaşırtan açıklaması”, “kadın bakan bir kadını kurtardı”, “kadın şoför alkollü çıktı”, “kızlar sokak ortasında kavga etti”… gibi örnekler medyada karşımıza çıkan haber başlıklarından bir kaçı.
Habercilikte standartlaşmış kurallar, haber dilini de belirler. Örneğin, siyasal iktidarın açıklamaları “belirtti”, “bildirdi”, “açıkladı” gibi kesinlik bildiren ifadelerle verilirken, sendikalar, işçi temsilcileri gibi sivil toplum örgütleri ve muhalif grupların açıklamaları iddia düzeyinde kalır. Bu sunuş biçimi, mevcut iktidarı meşrulaştırır, ona olan güveni tazeler. İktidar/güce sahip olmayanların düşünceleri, yapıp ettikleri ise en başından ikincil konuma itilir.

Peki hak haberciliği dediğimiz şey nedir? Hak haberciliği, haberdeki hak ihlallerini, ötekileştirmeyi, yok saymayı ortadan kaldırmak için belirli ilkeler, kurallar belirlemekten öte, habercilerin habere ve hak ihlaline bakışını değiştirecek girişimlere ihtiyaç duyulduğunun altını çizmektedir. Habercilik, yalnızca olay yerinde/anında olup biteni ‘doğru’ biçimde yansıtmanın ötesinde bir sorumluluk gerektirmekte, insan hak ve özgürlüklerine duyarlı bir bakış ve dilin yerleştirilmesi gerekmektedir. Hak haberciliği, medyanın tarafsız olamayacağı düşüncesini daha da ileriye taşıyarak, idealize edilen biçimiyle bir tarafsızlık söz konusu olsa bile, böyle bir tarafsızlığı hedeflememektedir. Medya, tarafsızlık bir yana, medyada sesini duyuramayanların, görünür olamayanların sesini duyurmak yönünde taraflı olmalıdır. Başka bir ifadeyle medyada pozitif ayrımcılık yapılmalıdır. Benzer biçimde barış gazeteciliği de yalnızca habercilerin değil, tüm medya çalışanlarının, savaşta tarafsız olmasını değil, barıştan yana tavır alması gereğini savunur.

Hak haberciliği kavramı iki şeye işaret etmektedir. Birincisi, insan hakları ihlallerinin medya tarafından izlenmesi, haber yapılması, böylelikle korunup iyileştirilmelerine, demokratikleşmeye katkıda bulunulmasıdır. Başka bir ifadeyle medyanın insan hakları ihlalleri konusunda, bu alanda çalışan örgütlerle birlikte hareket ederek, ihlallerin önlenmesi için çalışması arzulanır. Yukarıda verilen Batman’da yaşanan kadın ölümleri örneğinde oldu gibi medyanın Batman’da yaşananları, ölü sayısının büyüklüğüne bakmaksızın takip etmesi, arkasında yatan nedenleri araştırması gerektiğini savunur. İkincisi ise ilkini bir adım daha ileriye götürerek, medyanın hem hak ihlallerinin takipçisi olması, hem de bizzat medya tarafından yapılan hak ihlallerinin de ortadan kalkması gibi bir düşünceyi ifade eder. İşte bizzat medya tarafından yapılan hak ihlallerini önlemin yolu da egemen haber pratiklerini, standart kuralları sorgulamak ve dönüştürmekten geçmektedir.

BİA2 ve kadın örgütleri işe medyada kadınlara yönelik olarak kullanılan ayrımcı ifadeleri ortadan kaldırmaya çalışmakla başladılar. Kadının medyada görünür olması, kendini bir iktidarın dolayımına ihtiyaç olmaksızın ifade edebilmesinin yollarını aradılar. Bunun için kadınların kendi yayın organlarına sahip olmaları, kendi haberlerini kendilerinin yapması gibi yollar denendi. Ancak bu girişimler şunu gösterdi ki anaakım medyada bir değişiklik yaratılmadığı sürece, bu tür girişimlerin istenen hedefe ulaşabilmesi çok zor. Şimdi farklı bir habercilik anlayışının daha geniş kitlelere anlatılması ve bu habercilik örneklerinin çoğaltılması gerekmekte. Bunun için iletişim fakültelerinden başlayarak, medya çalışanlarına insan haklarına duyarlı bir habercilik anlayışı için eğitimler verilmesi başvurulabilecek yollardan biri.

Nitekim BİA2 hem çeşitli seminerlerle, hem yayımladığı kitaplarla hak haberciliğini anlatmaya çalışmakta. Ancak, insan haklarına duyarlı bir haberciliğin yalnızca habercilerin eğitilmesi yoluyla sağlanabileceğini düşünmek, bizi liberal yaklaşım içinde anlattığımız ‘profesyonel sorumluluk modeli’ ile aynı noktaya getirmektedir. Daha açık bir ifadeyle, habercilerin insan haklarına duyarlı bir bakış geliştirmesi gereğine vurgu yaparak, sorumluluğu habercilerin omuzlarına yüklemektedir. Barış gazeteciliği, hak haberciliği gibi arayışlar, medyanın yarattığı hegemonyaya direnme, bir karşı hegemonya yaratabilme umudu olarak oldukça önemli çabalardır. Ancak medyanın ekonomik yapısını göz ardı ederek, habercilikte bir değişim yaratabilmek oldukça zordur. Habercilikte yeni arayışların, liberal yaklaşım içinde geliştirilen reform çabalarına yöneltilen eleştirilerden uzak kalabilmesi için ekonomi-politik yaklaşımla desteklenmeye ihtiyacı vardır.

Notlar:
1. Bağımsız İletişim Ağı’nın hak haberciliği konusunda yaptığı çalışmalar, girişimin
www.bianet.org adresinden izlenebilir.
2. Batman’da yaşananlarla ilgili olarak Sabah gazetesi’nin haberine bakılabilir
http://arsiv.sabah.com.tr/2006/10/27/cp/gnc129-20061008-102.html

KAYNAKÇA

Curran, James (1997). “Medya ve Demokrasi: Yeniden Değer Biçme”, Medya Kültür Siyaset içinde, Süleyman İrvan (der.), Ankara: Ark Yayınevi.

Uzun, Ruhdan (2006). “Gazetecilikte Yeni Bir Yönelim: Yurttaş Gazeteciliği”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S: 16, ss: 633-656

http://arsiv.sabah.com.tr/2006/10/27/cp/gnc129-20061008-102.html

http://bianet.org

Küreselleşme Üzerine Bir Tartışma: Kültürel Emperyalizm ve Kültürel Küreselleşme Tezleri



Küreselleşme süreciyle birlikte dünya ülkeleri, büyük ölçüde birbirlerine bağımlı hale gelmiş, ulus-devlet ve ulusal sınırlar gibi kavramların anlamlarında aşınmalar yaşanmıştır. Anthony Giddens’ın ifadesiyle “ülkeler arasındaki sınırları aşan toplumsal, politik ve ekonomik bağlar, her bir ülkede yaşayanların kaderini önemli ölçüde etkilemektedir... Dünya üzerinde hiçbir ülkedeki yaşam, artık diğerlerinden bütünüyle ayrılmış değildir” (2000: 67). En genel ifadesiyle küreselleşme, dünya toplumunun artan “karşılıklı bağımlılığını” anlatmaktadır.

Tüm dünyayı etkileyen küreselleşme kavramının bakılan noktaya göre değişen çok sayıda farklı tanımı vardır. “Batılı ülkelerin temsil ettiği noktanın, insanlığın erişebileceği en üst siyasal/ekonomik aşama” olduğunu varsayan modernleşme kuramcılarına göre küreselleşme; Batılılaşma, modernleşme projesinin adlarından biridir (Alankuş 1998: 195). Eleştirel yaklaşım için ise küreselleşme, Batının ekonomik/siyasal/kültürel tektipleştirme çabasının adıdır. Morley ve Robins’in belirttiği gibi, “küresel kapitalizm, kendini tarih-aşırı ve ulus-aşırı olarak, modernleşmenin ve modernliğin aşkın ve evrenselleştirici gücü olarak sunmuş olmasına rağmen, gerçekte Batılılaşma demektir” ( 1995: 151). Bu iki farklı yaklaşım içinde “Batılılaşma” kavramı da farklı şeylere gönderme yapmaktadır. Birincisinde, “ilerleme, kalkınma, modernleşme” olarak sunulan Batılılaşma, ikincisinde “Batı gibi olma”, “ona benzeme”, “onun kalıpları ve tanımları içinde var olma” anlamı taşır.

Önce ekonomik boyutuyla karşımıza çıkan ve bu haliyle hiç de yeni bir şey olmayan küreselleşme[1], beraberinde ulusların/toplulukların siyasi ve kültürel açıdan da karşılıklı bağımlılığını doğurmuştur. Özellikle yeni iletişim teknolojilerinin “sınır-tanımazlığı” ile paralel biçimde kültürün küreselleşmesinden söz edilmeye başlanır. Küreselleşmenin belki de en tartışmalı boyutu “kültürel küreselleşme”dir. Hall, modern ve postmodern küreselleşme olmak üzere iki farklı küreselleşmeden söz eder (1998: 53). Modern küreselleşme, “ekonomik dolaşım”la sınırlı olan küreselleşmedir; postmodern kürselleşme kavramı ise bugün içinde bulunduğumuz, ekonomiden siyasete, çevreden kültüre tüm alanları kuşatan küreselleşmeyi ifade eder. Bu boyutuyla küreselleşme çoğu zaman, Batı emperyalizminin görünümlerinden biri, “dünyanın tektipleştirilmesi” ve homojenleşme gibi eleştirel kavramlar aracılığıyla tartışılmaktadır.

Bu çalışmada, küreselleşemeye ilişkin farklı görüşler ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bu çerçevede küreselleşmenin bir homojenleşme mi, yoksa farklılıkları ortaya çıkaran, onlara yeni temsil olanakları sağlayan bir süreç mi olduğu sorusuna yanıt aranmaktır.

Küreselleşmenin Boyutları

Aslında küreselleşme kavramı, muğlak bir kavramdır. “Hem dünyanın küçülmesine, hem de bir bütün olarak dünya bilincinin güçlenmesine gönderme yapar” (Robertson 1999: 21). Kavram iki ayrı süreci içinde barındırır; bu nedenle kimi zaman “dünya toplumlarının birbirine benzeme süreçleri”, kimi zaman da “toplumların, toplulukların ve kimliklerin kendi farklılıklarını ifade etme süreci” olarak tanımlanır (Keyman ve Sarıbay 1998: 9). Yine bu muğlaklık nedeniyle Jameson’ın (1989) belirttiği gibi küreselleşmeyi tanımlama çabaları, sürecin kendisini değil, iyi ya da kötü etkilerini tartışan bazı ideolojik kalıplardan öteye gitmemektedir.

Jameson küreselleşmenin birbirleriyle bir arada işleyen beş farklı boyutundan söz eder. Bunlar, küreselleşmenin teknolojik, politik, kültürel, ekonomik ve toplumsal düzeyleridir (2000). Crochet (1996) ise küreselleşmeyi, ekonomik (metaların uluslar arası dolaşımı), politik (devletlerüstü örgütlerin kurulması) ve kültürel olmak üzere üçe ayırır (akt. Tutal 2004: 50). Bu boyutlar içinde en fazla ön plana çıkan, ekonomik boyuttur. Küreselleşmenin kültürel, politik ve toplumsal etkileri daha çok ekonomik boyuttan kaynaklanıyor gibi görünmektedir. Steger, küreselleşmenin olumlu ya da olumsuz bir süreç olduğuna ilişkin anlatımları, küreselleşmenin “ideolojik boyutu” olarak adlandırır; “Bu anlatımların varlığı, küreselleşmenin sadece nesnel bir süreç olmayıp, aynı zamanda sürecin kendisini tanımlayan, anlatan ve analiz eden bir öyküler bileşimi olduğunu da göstermektedir” (2004: 10).. Küreselleşme sürecinde yerelin konumunu doğru tahlil edebilmek için ideolojik boyutun da gözden kaçırılmaması gerekir.

Küreselleşmeyi, dünya ülkelerinin giderek daha fazla birbirlerine bağımlı hale gelmeleri olarak tanımlamıştık. Küresel sistemde dünya ülkeleri, Uluslar Arası Para Fonu (IMF), Dünya Bankası ve Dünya Ticaret Örgütü gibi uluslar arası kuruluşlar aracılığıyla ekonomik açıdan birbirlerine, özellikle de Batılı ülkelere bağımlı hale gelmiştir. Ekonominin daha fazla uluslar arasılaşması yönündeki eğilim, çok uluslu şirketler tarafından geliştirilmiş ve Fordist kitle üretimi modellerinin temelleri üzerine inşa edilmiştir (Hall 1998). Bugün “ulusaşırı” şirketler halini alan bu şirketler, 1970’li yıllarda sadece “çokuluslu” şirket biçimindeydiler ve “bu ulus-ötesi devlerin ulusal hükümetler üzerindeki hakimiyetine dair politik korkulara yol açan yeni kapitalist gelişmenin ilk işareti ve semptomuydular” (Jameson 2000: 42).

Küresel ekonominin, küreselleşmenin kültürel ve politik yönüne kıyasla daha görünür ve kavranabilen bir kavram olduğunu söylemek mümkündür. Ulus-ötesi şirketlerin dünyanın dört bir tarafına yayılması, Batılı ülkelerin patentini taşıyan ürünlerin dünya ülkelerine, gerek ithal edilerek, gerekse de oralarda da üretilerek ulaştırılması küresel ekonominin en somut tablosudur. Küreselleşmeyi İngiltere bağlamında ele alan Hall, oluşan bu “yeni birikim, üretim ve tüketim rejimlerinin, küresel ekonomide yeni lider uluslar yarattığını” ve Britanya’nın ön sıradaki konumundan gittikçe uzaklaştığını söyler (1998: 43). Tutal’ın belirttiği gibi “sınırları geçersiz kılan ve uzaklık yakınlık mevhumlarını ortadan kaldıran küresel çağın ve enformasyon çağının eşanlı ortaya çıkışı, malların, hizmetlerin, iş imkanlarının, paranın ve haberlerin-bilgilerin dolaşımında uzamla ve ulusal mekanla yeni bir tür ilişkinin doğmasına” yol açmıştır (2004: 46). Ancak bu durum, liberal yaklaşımın savunduğunun aksine, bir merkezsizleşmeyi değil, ekonomik gücü elinde bulunduran ülkelerin merkezi konumunun devamını doğurmaktadır. “Dünya ticaretinin önemli kısmı, OECD üyesi ülkeler arasında gerçekleşmekte,… Fakir ülkelerin çoğu ticari yatırımlar ve mübadeleler akışının dışında kalmaktadır” (Serclens’ın dan akt. Tutal, 2004: 47).

Küreselleşme genel olarak hareket ve dolaşım boyutlarında tanımlanmaktadır. “Hareket ve dolaşım; sermayenin, ürün ve hizmetlerin, insanların, simgelerin, sembollerin, anlamların ve mitlerin akışını kapsar (Öncü ve Weayland’dan akt. Kırca 2001: 183). Gelişen teknoloji ve küresel ekonomi; ürün ve hizmetlerin, sermaye ve insanların, hızlı biçimde hareketini sağlamıştır. Sembollerin, mitlerin ve anlamların dolaşımı –ve dönüşümü- ise büyük ölçüde kitle iletişim araçları yolu ile gerçekleşmektedir. 1980’li yılların sonunda başlayan ve zamanla tüm dünyaya yayılan medya sistemlerinin özelleşmesi, kablo ve uydu teknolojilerinin gelişimi, küresel ticaret ve medyanın yayılmasını kolaylaştırır. Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından bu bölgedeki ülkelerde yaşanan pazar paylaşma yarışı, dünyanın liberal ekonomiye uyum sağlamaya çalışan tüm ülkelerinde yaşanmış, Batılı ulus aşırı iletişim şirketleri, hem teknoloji hem de medya içeriği açısından bu ülkelerin temel kaynağı olmuştur. Yayıncılık sisteminin dünya çapında deregulasyon ve liberalizasyonu, medyanın küreselleşmesinin kültürel etkilerine ilişkin tartışmalara da hız vermiştir.

Kültürel Emperyalizm ve Kültürel Küreselleşme Tezleri

Medyanın küreselleşmesinin kültürel etkileri genellikle iki temel yaklaşımla açıklanmaya çalışılır; birincisi baskınlık ve hegemonyaya vurgu yapan “kültürel emperyalizm” tezi, diğeri ise karşılıklı etkileşim ve farklılığa vurgu yapan “kültürel küreselleşme” tezidir. Kültürel emperyalizm tezi, 1960’lı yıllardan bu yana, medyanın küreselleşmesi ve onun ulusal yerel kültürlere etkisini açıklamak için kullanılan temel çerçeve olmuştur (Banerjee 2002: 519). “Kültürel emperyalizm” tezi, genel bir ifade ile, medya ürünleri ve hizmetlerinin gelişmiş sanayi ülkelerinden Üçüncü Dünya ülkelerine doğru tek yönlü akışının, bu ülkelerin kültür ve değerlerinde bir aşınma ve dönüşüme neden olduğu fikrini savunur. Bu görüşün savunucuları, küresel kültürel akıştaki dengesizliği, “ekonomik ve sosyal alanlardaki mevcut olan baskınlık ve tabiyet yapısının bir uzantısı olarak görürler (Banerjee 2002: 519). 1970’li yıllarda Herbert Schiller tarafından tanımlanan “kültürel emperyalizm” kavramı, kitle iletişiminin dünyadaki örgütlenme ekseninin, temelde Amerikan kökenli olması ve haberlerin dengesiz akışı gibi sorunlar etrafında tartışılmıştır (Mattelart & Mattelart 1998: 92, 93). Yine bu yıllarda ileti alış verişindeki dengesizlik konusu, UNESCO’ya kadar taşınan uluslar arası arenadaki önemli tartışma alanlarından biri olmuştur. Bilindiği gibi ABD’nin yeni enformasyon düzenindeki temel tezi “enformasyonun serbest dolaşımı” olmuştur. “Kültürel emperyalizm” tezi ise bu serbestliğin ekonomik ve siyasi bir güçle paralellik gösterdiği düşüncesini vurgulamaktadır.

Küreselleşme kavramı gibi “kültürel emperyalizm” teriminin de herkesin üzerinde fikir birliğine vardığı bir tanımını yapmak mümkün değildir. Kavram genellikle ekonomik ve siyasi olan iki boyutundan birisi ön plana çıkartılarak ya da merkeze alınarak farklı biçimlerde tanımlanmaktadır. Ancak, Martin Barker’in tanımı, bu çalışmanın yaklaşımı ve temel sorunsalıyla da örtüşen bir tanım olarak karşımıza çıkmaktadır. Barker’e göre kültürel emperyalizm; “emperyalist denetim sürecinin, destekleyici özellikte kültür biçimlerinin ithal edilmesiyle takviye edilip kolaylaştırılması”na işaret etmektedir (akt. Tomlinson 1999: 15). İşte küreselleşmenin, tektipleştirme, homojenleşme olarak tanımlanmasının temel nedeni de ekonomik ve siyasi güçle paralel biçimde ithal edilen kültürün Batı, daha spesifik olarak da Amerikan kültürü olduğu savıdır. Jameson’ın sözleriyle ifade edecek olursak;

“Amerikan televizyonuna, müziğine, yiyeceğine, giysilerine ve filmlerine yer açmak için yerel popüler ya da geleneksel biçimlerin saf dışı edilmesi ya da dilsizleştirilmesi yoluyla dünya kültürünün tek tipleştirilmesi, birçokları tarafından kürselleşmenin esası olarak görülmüştür. Ve ABD modellerinin başka her şeyin yerini almasından duyulan bu korku, şimdi kültür alanından, geri kalan diğer kategorilerin üzerine dökülmektedir” (2000: 40).

Kültürel emperyalizm söyleminde kültür, “bir halkın, dönemin, grubun veya genel olarak insanlığın özgün bir yaşam tarzına işaret eden bir olgu” ve “entelektüel ve özellikle de sanatsal faaliyetin yarattığı eserler ve pratikler” anlamında kullanılmaktadır. Kültürü “özgün bir yaşam tarzı” olarak tanımladığımızda, farklı kültürlerden söz etmek mümkün olmaktadır. “Çoğul anlamda kültürlerden söz etmek (ise) insanlığın ‘doğru’ olan tek bir gelişme tarzı olduğu fikrine (ki bu Avrupa merkezli ‘medeniyet’ kavramında zımnen mevcuttur) meydan okumak demektir” (Tomlinson 1999: 18). Kültürel emperyalizm tezi, buna vurgu yaparak doğru bir başlangıç yapar. Çağdaş kültürel çalışmalarda kültür, “dilden, sanat, felsefe ve gazeteciliğe, modadan reklamcılığa kadar her şeyi içerir”. Bu kültür tanımı, medyayı kültüre ilişkin tartışmaların da merkezine yerleştirir. Öyle ki bazı kuramcılar için kültürel emperyalizm “medya emperyalizmi” demektir. Çağdaş dünyada sadece ekonomik ve siyasi alanlarda değil, toplulukların hayatlarına anlam verdikleri uygulamalar alanında da bir tahakküm biçimi mevcuttur. Medya da anlam üretiminin temel araçlarından biridir.

“Küresel kitle iletişimi” kavramı, teknoloji üretimi çevre ülkelere doğru yayılmaya başlasa da, içerik olarak ya da başka bir deyişle medya metinlerinin üretimi anlamında Batı kaynaklıdır. 1960’lı yıllarda dengesiz enformasyon akımı konusunda Üçüncü Dünya Ülkeleri lehine değişiklikler yapılması gereğini savunan Yeni Dünya Enformasyon ve İletişim Düzeni, uzun süren bir sessizlikten sonra bu kez kültürel ürünlerin ABD/Batı’dan Doğu’ya doğru akımı konusuna odaklanmıştır (Banerjee 2002: 518). Çünkü artık, “küresel kitle iletişimi” kavramıyla anlatılmak istenen, enformasyon ya da haberin ulusötesi haber ajansları aracılığıyla tek taraflı olarak dünyaya yayılmasından çok daha geniş ve boyutlu bir durumdur[2]. Hall, “küresel kitle kültürü, Batı merkezlidir ve daima İngilizce konuşur” (1998: 49) derken oldukça basit, fakat bir o kadar da önemli bir noktaya işaret etmektedir. Popüler müzik, popüler filmler, kısacası popüler olan hemen her şey İngilizce konuşur. Bu kültürün ikinci özelliği ise “kendine özgü türdeşleştirme” biçimi, yani “farklılıkları özümseyerek daha büyük, her şeyi kapsayan ve aslında Amerikan tarzı bir anlayışı olan çerçevenin içine yerleştirmek istemesidir” (1998: 49).

Kültürel emperyalizm tezi, daha genel anlamda bir modernizm ve modernleşme eleştirisini de içerir. Dünyayı tektipleştiren, her yeri birbirine benzer hale getiren şey –aynı otoyollar, arabalar, alış-veriş merkezleri, benzer binalar/evler…- modernleşmedir. Modernleşme süreci ve küresel kapitalizm en azından aynı ya da benzer tüketim biçimlerini sunarak bir benzerliğe neden olmaktadır. Frankfurt Okulu, film, televizyon, popüler müzik, radyo, gazeteler ve magazin dergilerinden oluşan eğlence sanayiini, “kültür sanayii” olarak adlandırır. Frankfurt Okulu yazarları “kültür sanayiinin, kolaycı ve bir-örnekleştirilmiş ürünleriyle birlikte yaygınlaşmasının, bireylerin eleştirel ve bağımsız düşünebilme yeteneklerini azalttığını ileri sürerler” (Giddens 2000: 402). Giddens, kitle iletişim araçları kanalıyla egemen biçimde Amerikan ürünlerinin dünya çapında yayıldığını rakamlarla anlatır. Buna göre 1920’lerde, konulu filmler ilk kez gün ışığına çıktığında, bütün dünyada gösterilen filmlerin beşte dördünü Hollywood üretmektedir. ABD bugün de bu alanda egemen konumunu sürdürür. Fransa gibi bazı Avrupa ya da Japonya gibi uzak doğu ülkelerinin filmleri dünyada gösterime girse de bunlar, Amerikan filmleriyle rekabet edebilecek durumda değillerdir. Yine Giddens’ın verdiği rakamlara göre İngiltere’de, her yıl sinemalarda gösterilen filmlerin yüzde 40’ını Amerikan filmleri oluşturur.

Yukarıda özetlenmeye çalışıldığı gibi, çeşitli boyutlarıyla yaşanan ve tanımlanan, durulan ve bakılan noktaya göre de çeşitli biçimlerde tanımlanan küreselleşme, tüm eleştirilere rağmen -Jameson’ın ifade ettiği gibi- geri döndürülemez bir süreçtir. Tüm dünyada küreselleşme karşıtı söylemlerle, küreselleşmenin vazgeçilmezliğini vurgulayan ve onu olumlayan söylemler bir arada var olmaya devam eder. Ancak, Fukuyama’nın “tarihin sonu” tezinde olduğu gibi, küresel sistemi olumlayanlar da “küreselleşmeyi dünyanın mevcut hegemonik ekonomik, siyasal, kültürel sistem lehine ‘birleşmek’ ve ‘bütünleşmek’ üzere evrilmesi olarak” (Alankuş 2000: 296, 297) tanımlarken, küreselleşmeyi “homojenleşme” olarak görerek eleştirenlerle aynı noktaya gelmektedir. Küreselleşmeyi ve mevcut küresel sistemi eleştiren farklı epistomolojik kaynaklardan yola çıkan ve farklı politik projeler peşinde olan çeşitli yaklaşımlar söz konusudur. Bu farklı yaklaşımlar da küreselleşmenin; emperyalizmin günümüzde aldığı yeni biçim, Batı’nın/kapitalizmin çıkarları doğrultusundaki ekonomik/kültürel/siyasal bütünleş(tir)mesi olduğu konusunda uzlaşmış görünmektedirler” (Alankuş 2000: 297). Ancak ‘bütünleşme’ ve/veya ‘aynılaşma’ üzerine odaklanan görüşler, küreselleşmenin aynı zamanda yerelliklerin yeniden keşfi ve inşasını da içeren bir süreç olduğunu gözden kaçırmaktadır. Küreselleşme üzerine tartışmaların, açıklamaların; yerellik, melezlik ve bunlar arasındaki ilişkileri de içine alan daha geniş perspektiften yeniden ele alınması gerekmektedir.

KAYNAKÇA

ALANKUŞ-KURAL, Sevda. (1998). “Globalleşme/yerelleşme ve yerel medyanın imkanları”. Birikim Dergisi. Temmuz/Ağustos 1998. s: 195-209.

ALANKUŞ, Sevda. (2000). “Yerellikler, Yerelliğin İmkanları ve Yerel Medya”. Global Yerel Eksende Türkiye içinde Der: E.F. Keyman ve A. Y. Sarıbay. İstanbul: Alfa Yayınları, ss: 295-330.

BANERJEE, İndrajit. (2002). “The Local Strike Back? Media Globalization and Localization the New Asian Television Landscape”. International Communication Gazette, Vol: 64/6. pp: 517-535.

GIDDENS, Anthony. (2000). Sosyoloji. Ayraç Yayınevi. Ankara

HALL, Stuart. (1998). “Yerel ve Küresel: Küreselleşme ve Etniklik”. Kültür, Küreselleşme, Dünya Sistemi içinde, Der: Anthony D. King. (Çev: G. Seçkin, Ü. H. Yoldaş). Ankara: Bilim ve Sanat Kitabevi. s: 39-61

JAMESON, Fredric. (2000). “Küreselleşme ve Politik Strateji”. Birikim Dergisi. Kasım 2000. s: 39-50.

KEYMAN, E. Fuat ve SARIBAY, Ali Yaşar. (1998). “Giriş: Küreselleşme, Siyaset ve Toplumsal Yaşam”. Küreselleşme, Sivil Toplum ve İslam içinde. Der: E. Fuat Keyman ve Yaşar Sarıbay. Konya: Vadi Yayınları. s: 9-13.

KIRCA, Süheyla. (2001). “Medya Ürünlerinin Küresel Yayılımı, Yerelleştirilmesi: Ulusaşırı Kimliklerin Yaratılması”. Doğu-Batı Dergisi. Mayıs, Haziran, Temmuz 2001. s:181-191.

MATTELARD, Armand & MATTELARD, Michele. (1998). İletişim Kuramları Tarihi, (Çev: M. Zıllıoğlu), İstanbul: İletişim Yayınevi.

MORLEY, David ve ROBINS, Kevin. (1995) Kimlik Mekanları; Küresel Medya, Elektronik Ortamlar ve Kültürel Sınırlar. (Çev: E. Zeybekoğlu), İstanbul: Ayrıntı Yayınları

ROBERTSON, Roland. (1999). Küreselleşme, Toplum Kuramı ve Küresel Kültür. Ankara: Bilim ve Sanat Yayınevi.

STEGER, Manfred B. (2004). Küreselleşme. (Çev: A. Ersoy). Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.

TOMLİNSON, John. (1999). Kültürel Emperyalizm, (Çev: E. Zeybekoğlu). İstanbul: Ayrıntı Yayınları

TUTAL, Nilgün. (2004). “Küreselleşme Söylemleri ve İletişimin Mitleştirilmesi”. İletişim Dergisi, Gazi Üniversitesi İletişim Fakültesi, S:19, ss: 45-69.


[1]- Küreselleşme kavramının 20. yüzyılda karşımıza çıkan yeni bir olgu olmadığına ilişkin iki farklı tartışma için bkz. Paul Hirst & Grahame Thompson, (2000). Küreselleşme Sorgulanıyor. Ankara: Dost Kitabevi ve Stuart Hall. (1998). “Yerel ve Küresel: Küreselleşme ve Etniklik”. Kültür, Küreselleşme, Dünya Sistemi içinde, Der: Anthony D. King. (Çev: G. Seçkin, Ü. H. Yoldaş). Ankara: Bilim ve Sanat Kitabevi. s: 39-61.

[2] Kitle iletişim araçlarının uluslar arası bağlamda kültüre olan etkilerine ilişkin “batı tipi modernleşme ve kalkınma modeli”, “kültürel gecikme kuramı” gibi farklı yaklaşımlar için bkz. İrfan Erdoğan & Korkmaz Alemdar (2002). Öteki Kuram; Kitle İletişimine Yaklaşımların Tarihsel ve Eleştirel Bir Değerlendirmesi. Ankara: Erk Yayınları.
Son Güncelleme ( Pazartesi, 16 Haziran 2008 17:14 )

En Son Haberler YENİ

CALL FOR CHAPTERS: CONTEMPORARY APPROAC…

Description   For a sound and working…

Devamını Oku...

Dünya Medyasında Türkiye İmajı, Yarın İs…

Dünya Medyasında Türkiye İmajı, Yarın İstanbul’da Tartışılacak

TASAM Siyasal İletişim Enstitüsü tarafın

Devamını Oku...

TASAM’dan 8 Yeni Kitap…

“Ülke Markası” İnşasında Kamu Diplomasis…

“Ülke Markası” İnşasında Kamu Diplomasisinin Stratejik Rolü

Doç. Dr. Abdullah ÖZKAN tanbul Ünive

Devamını Oku...

TASAM Yeni Adresine Taşındı…

TASAM Yeni Adresine Taşındı

TASAM, İstanbul Merkez Ofisi Tarihî Yar

Devamını Oku...

Siyasal İletişimde Hikaye yada Strateji:…

Siyasal İletişimde Hikaye yada Strateji:Efsaneler,Gerçekler...

Prof. Dr. Ferruh Uztuğ Türkiye’de siya…

Devamını Oku...

Dünya Görüşü, Varlık Tasavvuru ve Düzen…

Dünya Görüşü, Varlık Tasavvuru ve Düzen Fikri: Medeniyet Kavramına Giriş

  Doç. Dr. İbrahim Kalın “…

Devamını Oku...

Liberalizmin Soy Kütüğü…

Liberalizmin Soy Kütüğü

  Yıldız Teknik Ünv. Sosyoloji B…

Devamını Oku...

“Stratejik Vizyon” Ödülleri Sahiplerini…

“Stratejik Vizyon” Ödülleri Sahiplerini Buldu

 Ülkemizin önde gelen düşünce kuruluşlar

Devamını Oku...

Avrupa'nın gelecek senaryoları; İki çemb…

Avrupa'nın gelecek senaryoları; İki çemberli Avrupa…

Dr. Bahadır Kaleağası Paris Bosphorus…

Devamını Oku...

Prev
Next
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4

Çok Okunan Makaleler

İngilizce Makaleler…

Seçim Sistemleri…

<!-- /* Font Definitions */ @font…

Devamını Oku...

Sertifikalı Siyasal Eğitim Pro…

Sertifikalı Siyasal Eğitim Programı

“SİYASET OKULU” PROJESİsp; 

Devamını Oku...

“Kamuoyu Oluşturma” ve “Gündem…

Türkiye’de gündem belirleme konusunda ça…

Devamını Oku...

Türkiye'de Seçimler…

<!-- /* Font Definitions */ @font…

Devamını Oku...

Kamuoyu…

KAMUOYU Kamuoyu kavramı, siyaset b…

Devamını Oku...

Kadromuz…

Siyasal Kültür…

Her siyasal sistemde, toplum üyelerinin…

Devamını Oku...

Siyasal Partiler…

<!-- /* Font Definitions */ @font-fa…

Devamını Oku...

Çalışma Konularımız…

 - Küresel süreçte Türk siyasetindeki ge…

Devamını Oku...

Prev
Next
  • 1
  • 2
  • 3